Tabele gwintów metrycznych

Tabele gwintów metrycznych pozwalają szybko sprawdzić średnicę nominalną, skok gwintu i orientacyjny otwór pod gwintownik. Najczęściej dotyczą gwintów ISO oznaczanych literą M, gdzie średnica i skok są podawane w milimetrach. Przy pracy warsztatowej najważniejsze jest rozróżnienie skoku zwykłego, skoku drobnozwojnego oraz otworu pod gwint od otworu przelotowego pod śrubę.

Otwór pod gwint podany w tabeli ma charakter praktyczny i orientacyjny. W wielu przypadkach odpowiada zasadzie: średnica nominalna minus skok gwintu. Przy produkcji seryjnej, materiałach trudnoobrabialnych, gwintowaniu wygniatającym albo wymaganej klasie tolerancji należy dobrać narzędzie według dokumentacji producenta gwintownika.

Jak czytać oznaczenia gwintów metrycznych?

Oznaczenie M10 informuje, że mamy do czynienia z gwintem metrycznym o średnicy nominalnej 10 mm. Jeżeli nie podano skoku, zwykle chodzi o skok zwykły, czyli dla M10 będzie to 1,5 mm.

Zapis M10 × 1,5 oznacza gwint metryczny o średnicy nominalnej 10 mm i skoku 1,5 mm. Zapis M10 × 1,25 oznacza gwint drobnozwojny, mimo że średnica nominalna pozostaje taka sama.

Klasa tolerancji doprecyzowuje wykonanie gwintu. W praktyce często spotyka się 6H dla gwintu wewnętrznego i 6g dla gwintu zewnętrznego. Sama średnica i skok nie opisują więc całego wymagania technicznego.

Tabela gwintów metrycznych drobnozwojnych

Poniższa tabela pokazuje wybrane, często spotykane gwinty drobnozwojne. Nie jest to pełny katalog wszystkich wariantów, tylko praktyczne zestawienie najczęściej używanych rozmiarów.

Przy gwintach drobnozwojnych pełny zapis skoku jest konieczny. Sama informacja „M10” nie wystarcza, jeżeli połączenie ma mieć skok inny niż zwykły.

Otwór pod gwintownik a otwór przelotowy pod śrubę

Otwór pod gwintownik wykonuje się przed nacięciem gwintu wewnętrznego. Musi być mniejszy od średnicy nominalnej, ponieważ część materiału tworzy zarys gwintu. Dla M8 ze skokiem 1,25 mm typowy otwór pod gwint wynosi około 6,8 mm.

Otwór przelotowy pod śrubę działa inaczej. Nie nacina się w nim gwintu, więc musi pozwolić śrubie przejść przez element. Dla śruby M8 otwór przelotowy będzie większy niż 8 mm, a dokładna wartość zależy od wymaganego luzu montażowego.

Tabela otworów pod gwintownik nie jest tabelą otworów przelotowych. Użycie niewłaściwej tabeli może spowodować zbyt mały otwór, uszkodzenie gwintownika albo połączenie, którego nie da się poprawnie zmontować.

Gwint zwykły i drobnozwojny – kryteria wyboru

Gwint zwykły jest podstawowym wyborem w typowych połączeniach śrubowych. Ma większy skok, jest łatwo dostępny, szybciej się montuje i dobrze sprawdza się w zwykłych połączeniach konstrukcyjnych oraz warsztatowych.

Gwint drobnozwojny ma mniejszy skok. Na tej samej długości mieści się więcej zwojów, a przesuw osiowy na jeden obrót jest mniejszy. Dlatego taki gwint stosuje się przy dokładniejszej regulacji, ograniczonej długości gwintu, cienkościennych elementach oraz w wybranych połączeniach maszynowych.

Gwinty zwykłe i drobnozwojne o tej samej średnicy nominalnej nie są zamienne. Śruba M12 × 1,5 nie pasuje do nakrętki M12 ze skokiem zwykłym 1,75 mm. W dokumentacji technicznej przy gwincie drobnozwojnym trzeba więc zawsze podać średnicę i skok.

Najczęstsze błędy przy korzystaniu z tabel gwintów metrycznych

Pierwszy błąd to mylenie średnicy nominalnej z otworem pod gwint. Dla M10 średnica nominalna wynosi 10 mm, ale typowy otwór pod gwintownik dla M10 × 1,5 wynosi około 8,5 mm.

Drugi błąd to pomijanie skoku przy gwincie drobnozwojnym. Sama średnica nominalna nie gwarantuje zgodności śruby, nakrętki i gwintowanego otworu.

Trzeci błąd to mechaniczne stosowanie zasady d – P bez sprawdzenia warunków obróbki. Przy stali nierdzewnej, aluminium, żeliwie, gwintowaniu maszynowym albo gwintowaniu wygniatającym potrzebne mogą być inne zalecenia narzędziowe.

Czwarty błąd to mieszanie gwintów metrycznych z calowymi. Gwint metryczny podaje skok w milimetrach. Gwinty calowe często opisuje się liczbą zwojów na cal, więc nie dobiera się ich z tej samej tabeli.

Piąty błąd to ignorowanie tolerancji. Dwa gwinty o tej samej średnicy i skoku mogą różnić się klasą pasowania. W montażu prostym bywa to mało widoczne, ale w produkcji, kontroli jakości i połączeniach odpowiedzialnych ma duże znaczenie.

Źródła

• ISO 261:1998 – ISO general purpose metric screw threads – General plan
• ISO 68-1:2023 – ISO general purpose screw threads – Basic and design profiles – Metric screw threads
• ISO 724:2023 – ISO general purpose metric screw threads – Basic dimensions
• ISO 965-1:2026 – ISO general purpose metric screw threads – Tolerances
• TR Fastenings – Tapping sizes and clearance holes
• Engineering ToolBox – Metric threads