Tabela tolerancji pozwala odczytać dopuszczalne odchyłki wymiarów na rysunku technicznym. Najczęściej dotyczy tolerancji ogólnych ISO 2768 dla wymiarów bez indywidualnie wpisanej tolerancji oraz pasowań ISO 286, takich jak H7, h6 albo H7/h6.
Tabela tolerancji ISO 2768 dla wymiarów liniowych
Tolerancje ogólne ISO 2768 stosuje się wtedy, gdy przy wymiarze nie podano osobnej tolerancji, a rysunek odwołuje się do klasy ogólnej, np. ISO 2768-m. Wartości w tabeli podano w milimetrach.
| Zakres wymiaru nominalnego | f – dokładna | m – średnia | c – zgrubna | v – bardzo zgrubna |
|---|---|---|---|---|
| 0,5-3 mm | ±0,05 | ±0,1 | ±0,2 | – |
| ponad 3-6 mm | ±0,05 | ±0,1 | ±0,3 | ±0,5 |
| ponad 6-30 mm | ±0,1 | ±0,2 | ±0,5 | ±1,0 |
| ponad 30-120 mm | ±0,15 | ±0,3 | ±0,8 | ±1,5 |
| ponad 120-400 mm | ±0,2 | ±0,5 | ±1,2 | ±2,5 |
| ponad 400-1000 mm | ±0,3 | ±0,8 | ±2,0 | ±4,0 |
| ponad 1000-2000 mm | ±0,5 | ±1,2 | ±3,0 | ±6,0 |
| ponad 2000-4000 mm | – | ±2,0 | ±4,0 | ±8,0 |
Przykład: jeżeli na rysunku podano zapis ISO 2768-m, a wymiar nominalny wynosi 80 mm, to z tabeli wynika tolerancja ±0,3 mm. Dopuszczalny zakres wymiaru wynosi więc 79,7-80,3 mm.
Jak czytać zapis ISO 2768-mK oraz nowy system GPS?
Zapis ISO 2768-mK łączy dwie informacje. Litera m odnosi się do tolerancji ogólnych wymiarów liniowych i kątowych, a litera K do ogólnych tolerancji geometrycznych według dawnego zapisu ISO 2768-2.
W nowszej dokumentacji technicznej mogą pojawiać się odwołania do systemu GPS i norm takich jak ISO 22081. Dlatego zapis w ramce rysunkowej trzeba czytać dokładnie: stary zapis ISO 2768-mK i nowszy zapis GPS nie muszą oznaczać identycznego sposobu oceny wszystkich cech geometrycznych.
Tolerancje H7, h6 i pasowania ISO 286
Oznaczenia typu H7, h6 albo H7/g6 nie są tolerancją ogólną ISO 2768. To pola tolerancji i pasowania według systemu ISO 286. Poniższa tabela pokazuje przykład dla wymiaru nominalnego Ø20 mm.
| Oznaczenie | Element / pasowanie | Odchyłki [mm] | Granice wymiaru lub luz/wcisk |
|---|---|---|---|
| Ø20 H7 | otwór | +0,021 / 0 | 20,000-20,021 mm |
| Ø20 h6 | wałek | 0 / -0,013 | 19,987-20,000 mm |
| Ø20 g6 | wałek | -0,007 / -0,020 | 19,980-19,993 mm |
| Ø20 p6 | wałek | +0,035 / +0,022 | 20,022-20,035 mm |
| Ø20 H7/h6 | pasowanie otwór + wałek | H7: 0/+0,021; h6: 0/-0,013 | luz około 0,000-0,034 mm |
| Ø20 H7/g6 | pasowanie otwór + wałek | H7: 0/+0,021; g6: -0,007/-0,020 | luz około 0,007-0,041 mm |
| Ø20 H7/p6 | pasowanie otwór + wałek | H7: 0/+0,021; p6: +0,022/+0,035 | wcisk około 0,001-0,035 mm |
Dla innej średnicy nominalnej wartości H7, h6, g6 lub p6 trzeba odczytać z właściwego zakresu tabel ISO 286. Sama klasa tolerancji nie wystarcza bez wymiaru nominalnego.
Która tolerancja jest ważna na rysunku?
Na rysunku technicznym tolerancje nie mają tej samej wagi. Najpierw sprawdza się wymagania wpisane bezpośrednio przy wymiarze, a dopiero później tolerancje ogólne z ramki rysunkowej.
- Tolerancja indywidualna przy wymiarze, np. 20 ±0,05, ma pierwszeństwo przed tolerancją ogólną.
- Pasowanie, np. Ø20 H7 albo Ø20 H7/h6, wymaga użycia tabel ISO 286 dla danego zakresu średnicy.
- Tolerancja geometryczna w ramce, np. płaskość, prostopadłość, pozycja albo bicie, jest osobnym wymaganiem geometrycznym.
- Tolerancja ogólna, np. ISO 2768-m, działa tylko tam, gdzie nie podano dokładniejszego wymagania przy wymiarze.
- Gwinty, np. M10-6H albo M10-6g, mają osobne zasady tolerancji i nie są odczytywane z tabeli ISO 2768.
Kiedy tabela tolerancji nie wystarcza?
Tabela tolerancji nie zastępuje pełnej kontroli metrologicznej. Wymiary precyzyjne powinny być oceniane przy temperaturze odniesienia 20°C, ponieważ rozszerzalność cieplna materiału może mieć znaczenie przy małych polach tolerancji.
Na wynik pomiaru wpływa także chropowatość powierzchni, sposób bazowania, siła pomiaru, niepewność przyrządu, stan kalibracji, zużycie końcówek pomiarowych oraz metoda kontroli. Przy pasowaniach rzędu kilku lub kilkunastu mikrometrów sama tabela tolerancji nie wystarcza do rozstrzygnięcia jakości części.
W produkcji seryjnej trzeba dodatkowo uwzględnić zdolność procesu, stabilność obrabiarki, warunki pomiarowe, kartę kontroli oraz wymagania klienta. Dopuszczalna odchyłka z tabeli jest tylko jednym z elementów odbioru technicznego.
Źródła
- ISO 2768-1 – General tolerances, tolerances for linear and angular dimensions without individual tolerance indications
- ISO 286-1 – Geometrical product specifications, ISO code system for tolerances on linear sizes
- ISO 2768-2 – General tolerances, geometrical tolerances for features without individual tolerance indications
- ISO 1101 – Geometrical product specifications, geometrical tolerancing
- ISO 22081 – Geometrical product specifications, general geometrical specifications and general size specifications
